Reyting sistemləri – Azərbaycanda rəqəmlərin dilini anlamaq

İdman və analitika dünyasında "keyfiyyət" və "güc" anlayışları tez-tez rəqəmlərlə ifadə olunur. Azərbaycanda da futbol müzakirələrində, şahmat yarışlarında və digər idman növlərində Elo reytinqi, gözlənilən qollar (xG) kimi anlayışlar getdikcə daha çox istifadə olunur. Bu rəqəmlər nə qədər etibarlıdır? Onlar həqiqətən komandanın və ya oyunçunun performansını əks etdirirmi? Bu yazıda, ən məşhur keyfiyyət metrikalarının arxasındakı məntiqi, onların güclü və zəif tərəflərini, Azərbaycan kontekstində isə hansı məqamlara diqqət yetirmək lazım olduğunu araşdıracağıq. Məsələn, Azərbaycan Premyer Liqasının statistikasını daha dərin başa düşmək üçün https://pinco-casino-az.org/ kimi ünvanlar yalnız bir nümunə kimi qeyd oluna bilər, lakin əsas diqqətimiz metodologiyanın özünə yönələcək.

Elo reytinqi – Şahmatdan futbol və basketbola

Elo reytinq sistemi, əslində, fizika professoru Arpad Elo tərəfindən 1960-cı illərdə şahmat oyunçularının gücünü qiymətləndirmək üçün hazırlanmışdı. Sistemin gözəlliyi onun sadəliyində və universal tətbiqindədir. İki oyunçu və ya komanda qarşılaşdıqda, sistem nəticədən asılı olaraq reytinq xallarının birindən digərinə keçməsini nəzərdə tutur. Gözlənilən nəticə reytinqlər arasındakı fərq əsasında hesablanır. Əgər daha yüksək reytinqli komanda qalib gələrsə, az sayda xal qazanar; amma aşağı reytinqli komanda sensasiya edib qalib gələrsə, çox sayda xal alar. Qısa və neytral istinad üçün sports analytics overview mənbəsinə baxın.

Bu sistem indi şahmatdan kənarda, FIFA-nın milli komandaların reytinqində, basketbol və tennis üzrə dünya reytinqlərində, hətta Azərbaycan Premyer Liqasında da müəyyən dərəcədə tətbiq olunur. Sistemin əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, o, statik deyil, dinamikdir və oyunçuların və komandaların zamanla inkişafını və ya geriləməsini əks etdirir.

Azərbaycan idmanında Elo reytinqinin tətbiqi

Azərbaycanda ənənəvi olaraq şahmat güclü bir idman növüdür və burada Elo reytinqi ilə tanışlıq çoxdan mövcuddur. Milli şahmatçılarımızın beynəlxalq reytinqləri məhz bu sistemlə hesablanır. Futbol sahəsində isə vəziyyət bir qədər mürəkkəbdir. Klublarımızın Avropa kuboklarında uğur qazanması və ya itirməsi onların UEFA reytinqində birbaşa təsir göstərir ki, bu da öz növbəsində gələcək çempionların və ya Avropa Liqasının püşk atmada daha yaxşı vəziyyətdə olmasına şərait yaradır. Bu reytinqlər birbaşa maliyyə gəlirlərinə təsir edir və klubun gücünü göstərən əsas göstəricilərdən birinə çevrilir.

Lakin, Elo tipli sistemlərin məhdudiyyətləri də var. Sistem, adətən, yalnız qələbə və məğlubiyyət nəticələri ilə işləyir, oyunun keyfiyyətinə, meydandakı üstünlüyə və ya xüsusi hadisələrə (məsələn, qırmızı vərəqə, zədə) nəzərə almır. Azərbaycan liqasında kiçik komandalar bəzən böyüklərə qarşı sərt oynaya bilər və məğlub olsalar da, reytinq sistemi bu cəhdi tam əks etdirməyə bilər.

Gözlənilən qollar (xG) – Futbolun yeni dili

Son onillikdə futbol analitikasında ən çox danışılan metrik gözlənilən qollar, və ya qısaca xG-dir. Bu, bir zərbənin qola çevrilmə ehtimalını faizlə (0 ilə 1 arasında) ifadə edən statistik göstəricidir. Model tarixi məlumatlar əsasında qurulur: mövqe, bucağı, ayaq, qarşıdakı müdafiəçilərin sayı, qapıçının vəziyyəti və s. kimi minlərlə oxşar zərbə təhlil edilir və onların neçəsinin qola çevrildiyi hesablanır.

Məsələn, penalti zərbəsinin xG dəyəri təxminən 0.79-dur. Bu o deməkdir ki, tarixi statistikaya əsasən, penaltilərin 79%-i qola çevrilir. Uzaq məsafədən və çətin bucaqdan edilən zərbənin xG dəyəri isə 0.05 kimi çox aşağı ola bilər. xG-nin əsas məqsədi oyunun keyfiyyətini və yaradılan fürsətləri daha obyektiv qiymətləndirməkdir. Bəzən komanda 3-0 qalib gələ bilər, amma yüksək keyfiyyətli fürsətlər yarada bilməz; digər vaxt isə 0-0 bitən oyunda çoxsaylı yüksək xG-li fürsətlər puç ola bilər.

xG Azərbaycan futbolunda nəyi göstərə bilər

Azərbaycan Premyer Liqasında xG analizi getdikcə daha çox tətbiq olunmağa başlayır. Bu, azarkeşlərə və mütəxəssislərə daha dərin baxış təmin edir. Məsələn, komanda liqada yüksək yerdə ola bilər, lakin onun xG göstəricisi aşağı ola bilər. Bu, komandanın yaradılan fürsətlərə nisbətən daha səmərəli olduğunu və ya qarşı komandaların səhvlərindən yaxşı istifadə etdiyini göstərə bilər. Əksinə, aşağı yerlərdə olan bir komanda yüksək xG yığa bilər, bu da onun oyun keyfiyyətinin yaxşı olduğunu, amma bitiricilikdə və ya qapıçı performansında problemlər olduğunu aşkara çıxara bilər.

Bu analiz, gənc futbolçuların potensialını qiymətləndirmək üçün də faydalı ola bilər. Oyunçu liqada çox qol vurmasa belə, yüksək xG dəyəri olan fürsətlər yaradırsa, bu onun yaxşı mövqe seçimi və zərbə hazırlığı barədə müsbət siqnal verir. Lakin, xG-nin də öz məhdudiyyətləri var və onu həmişə kontekstlə birlikdə nəzərə almaq lazımdır.

Rəqəmlərin aldadıcı tərəfi – Metrikalar həmişə düzgün deyil

İstənilən statistik göstərici, nə qədər mürəkkəb olursa olsun, real həyatın bütün çalarlarını əks etdirə bilməz. Bu, xüsusilə idman kimi qeyri-müəyyənliklə dolu bir sahə üçün doğrudur. Rəqəmlər köməkçi alət kimi qiymətli olsa da, onları kor-koranə tətbiq etmək yanlış nəticələrə gətirib çıxara bilər.

Bir neçə əsas aldadıcı amil var. Birincisi, kontekstin unudulmasıdır. Məsələn, Azərbaycan klubu Avropada səfərdə çox güclü rəqibə qarşı oynayarkən, onun aşağı xG göstəricisi oyunun pis idarə olunduğunu deyil, rəqibin müdafiəsinin güclü olduğunu göstərə bilər. İkincisi, məlumatların keyfiyyəti və tamlığıdır. Kiçik liqalarda və ya aşağı divizionlarda oyunlar üçün toplanan statistik məlumatlar həmişə ən yüksək səviyyəli və dəqiq olmaya bilər, bu da xG kimi modellərin dəqiqliyinə təsir göstərir. Mövzu üzrə ümumi kontekst üçün NBA official site mənbəsinə baxa bilərsiniz.

• Model qərəzi: xG modelləri adətən böyük Avropa liqalarının məlumatları əsasında qurulur. Azərbaycan futbolunun özünəməxsus xüsusiyyətləri (məsələn, oyun tempi, texniki səviyyə, taktiki yanaşmalar) bu modellərdə tam əks olunmaya bilər.
• Psixoloji amillər: Heç bir rəqəm derbi matçının gərginliyini, komandanın motivasiya səviyyəsini, məşqçi dəyişikliyinin təsirini və ya açar oyunçunun zədəsini tam ölçə bilməz.
• Yaradıcılıq və gözlənilməzlik: İdmanın gözəlliyi məhz onun gözlənilməz anlarında, məsafədən vurulan möhtəşəm qollarda və ya müdafiəçinin fərdi səhvi nəticəsində baş verən hadisələrdədir. Bu cür anların statistik ehtimalı çox aşağı ola bilər, lakin onlar nəticəni kökündən dəyişə bilər.
• Oyunçunun fərdi keyfiyyəti: Model orta qiymətlə işləyir. Lionel Messi üçün müəyyən bir mövqedən zərbənin xG dəyəri 0.1 ola bilər, amma onun fərdi bacarığı səbəbindən bu ehtimal əslində daha yüksək ola bilər. Model bu fərqi nəzərə almır.
• Komanda dinamikası: Yeni transfer olunmuş oyunçuların komandaya inteqrasiyası, mövsüm ərzində formanın dəyişməsi kimi amillər dərhal statistikaya əks olunmur.

Azərbaycan azarkeşi üçün praktik məsləhətlər

İdman müzakirələrində rəqəmlərdən istifadə etmək söhbəti daha mənalı edə bilər. Amma bunu necə balanslaşdırmaq lazımdır? Azərbaycan azarkeşi və ya təhlilçisi kimi bu metrikalardan necə ağıllı istifadə etmək olar?

Əvvəla, heç bir tək rəqəmə pərəstiş etməmək lazımdır. Həm Elo, həm də xG yalnız bir puzlunun parçalarıdır. Onları digər ənənəvi statistikalarla – məsələn, topa sahiblik faizi, cərimə zonalarına giriş sayı, qapıya dəyən zərbələr – birlikdə nəzərdən keçirmək daha düzgün təsvir verir. İkincisi, mövsüm ərzindəki trendlərə baxmaq vacibdir. Bir oyunun xG-si böyük şey deməyə bilər, amma komandanın son 10 oyununun orta xG-si onun hücum keyfiyyəti barədə çox daha etibarlı məlumat verir.

Metrika	Nəyi Ölçür	Güclü Tərəfləri	Zəif Tərəfləri (Azərbaycan kontekstində)
Elo Reytinqi	Komandanın/Oyunçunun tarixi nəticələrə əsaslanan güc səviyyəsi	Sadə, universal, dinamik; uzunmüddətli trendləri yaxşı göstərir.	Oyun keyfiyyətini nəzərə almır; kiçik liqalarda dəqiqliyi aşağı ola bilər.
xG (Gözlənilən Qollar)	Yaradılan fürsətlərin orta hesabla qola çevrilmə ehtimalı	Oyunun keyfiyyətini və üstünlüyünü obyektivləşdirir; gələcək performans üçün göstərici ola bilər.	Yerli liqa məlumatlarına əsaslanan modellər məhduddur; psixologiya və fərdi bacarığı nəzərə almır.
Topa Sahiblik %	Oyun vaxtının faizlə nə qədərinə topun idarə olunduğu	Oyunun ümumi gedişatı haqqında fikir verir.	Topa sahiblik üstünlüyü həmişə qələbə demək deyil; “boş” sahiblik ola bilər.
Qapıya Dəyən Zərbə	Dəqiq zərbələrin sayı	Hücumun təzyiqini və dəqiqliyini göstərir.	Zər

Bu ənənəvi göstərici isə hücumun təzyiqini və dəqiqliyini göstərir. Zərbələrin keyfiyyətini və qapıçının mövqeyini nəzərə almır, ona görə də tək başına çox mənalı olmaya bilər.

Məlumatların Praktik Tətbiqi

Statistika və reytinqlərin təhlili yalnız nəzəri maraq deyil, praktik qərarlar üçün də əsas ola bilər. Məsələn, komanda menecerləri transfer strategiyasını formalaşdırarkən, oyunçunun təkcə ənənəvi statistikasını deyil, həm də onun xG kimi müasir göstəricilərini dəyərləndirə bilər. Bu, potensialın daha dəqiq qiymətləndirilməsinə kömək edir. Eyni zamanda, müəyyən bir rəqibə qarşı oyun planı hazırlayarkən, onun zəif və güclü tərəfləri haqqında məlumatlar əldə etmək üçün bu məlumatlardan istifadə oluna bilər.

Azarkeşlər və media nümayəndələri üçün isə bu alətlər müzakirələri daha mənalı səviyyəyə qaldırmağa imkan verir. Bir komandanın uğursuzluğunun səbəblərini anlamaq və ya gözlənilməz uğurun arxasında duran amilləri müşahidə etmək daha asan olur. Bu yanaşma futbol haqqında danışığı sadə nəticələrdən daha dərin analizlərə doğru aparır.

Ümumilikdə, futbolun rəqəmsallaşması prosesi davam edir. Elo reytinqi və xG kimi anlayışlar bu dəyişikliyin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Onların düzgün başa düşülməsi və balanslaşdırılmış istifadəsi futbol haqqında daha dolğun və obyektiv fikir formalaşdırmağa kömək edir. Gələcəkdə daha çox məlumat və daha inkişaf etmiş modellər peyda olacaq, lakin əsas prinsip dəyişməz qalır – rəqəmlər hekayəni tamamlamaq üçün bir vasitədir, onun özü deyil.